Erster Akt

Dönhoffs Manifest für den Umgang mit dem Osten

Scrolli Labs presents

A cultural awakening

From oil to culture: Saudi Arabia's 2030 transformation

Saudi Arabia is undergoing a cultural revolution.

As oil's dominance fades, a new era of artistic expression emerges.

Can the kingdom create a lasting cultural impact by 2030?

Heavy investments in cinema, music, art, and literature are underway.

But will this be enough to put Saudi Arabia on the global map?

The future of Saudi Arabian culture is full of possibilities.

Petrol Çağının Doğuşu

• 1938 Dammam No.7 kuyusundan ilk petrolün fışkırdığı yıl
• 25× Petrol fiyatlarındaki artış (1970–1979)
• 92 $ Bütçe dengesi için gereken varil fiyatı (IMF, 2025)

Uluslararası Enerji Ajansı; IMF; Global SWF

Petrol, Sözleşme ve Kilitlenme

Rantçı devletin anatomisi

Devletin size iş, ev, eğitim ve sağlık verdiğini ama asla vergi sormadığını düşünün. Bu cömertliğin karşılığında tek bir şey ister: Ses çıkarmamanızı. Akademisyenler buna 'rantçı devlet' diyor ve Suudi Arabistan'ın 20. yüzyıldaki toplumsal DNA'sı tam olarak bu anlaşma üzerine yazıldı.

1970'ler bu sözleşmeyi çeliğe dönüştürdü. Petrol fiyatları 1970'ten 1979'a 25 kat artarak devletin harcama kapasitesini astronomik boyutlara taşıdı. Altyapı, üniversiteler, hastaneler, yollar — her şey devlet eliyle kuruldu. Her yeni okul, her yeni klinik, vatandaş ile hanedan arasındaki bağı biraz daha derinleştirdi. Karşılığında ise siyasi talep değil, sadakat ve itaat beklendi. Hesap sorulmayan vatandaşlar zamanla siyasi taleplerini unuttu. Devlet özerk kaldı, toplum bağımlı.

Vaat Edilmiş Bir Sessizliğin Anatomisi

Devletin size iş, ev, eğitim ve sağlık verdiğini ama asla vergi sormadığını düşünün. Bu cömertliğin karşılığında tek bir şey ister: Ses çıkarmamanızı. Akademisyenler buna 'rantçı devlet' diyor ve Suudi Arabistan'ın 20. yüzyıldaki toplumsal DNA'sı tam olarak bu anlaşma üzerine yazıldı.

1970'ler bu sözleşmeyi çeliğe dönüştürdü. Petrol fiyatları 1970'ten 1979'a 25 kat artarak devletin harcama kapasitesini astronomik boyutlara taşıdı. Altyapı, üniversiteler, hastaneler, yollar — her şey devlet eliyle kuruldu. Her yeni okul, her yeni klinik, vatandaş ile hanedan arasındaki bağı biraz daha derinleştirdi. Karşılığında ise siyasi talep değil, sadakat ve itaat beklendi. Hesap sorulmayan vatandaşlar zamanla siyasi taleplerini unuttu. Devlet özerk kaldı, toplum bağımlı.

"Vergilendirmediği vatandaşlardan hesap sormayan bir devlet. Hesap sorulmayan vatandaşlar zamanla siyasi taleplerini de unutur."

Ancak bu rahat döngü, ekonominin tek bir metaya mahkum olduğu gerçeğini gizleyemiyordu. Uluslararası Enerji Ajansı, petrol talebinin 2030'larda zirveye ulaşıp gerileyeceğini öngördüğünde, krallığın duyduğu ses bir uyarı ziliydi. Kumun altında yatan sadece siyah altın değil, aynı zamanda bir saatli bombaydı. Bu bombanın fitili, 1979'un kanlı bir Kasım sabahında ateşlendi.

• 25x 1970-1979 arası petrol fiyat artışı

20 Kasım 1979'da, Juhayman el-Otaybi liderliğindeki silahlı bir grup Kabe'yi işgal etti. Suud hanedanını 'İslam'a ihanet' ve 'Batılılaşma' ile suçlayan bu eylem, sarayı varoluşsal bir krize sürükledi. Cevap, dini çevrelerle yeni bir uzlaşı oldu: Wahhabi din adamları yargı, eğitim ve kamu ahlakı üzerinde geniş yetkiler kazandı. Kadınlar televizyondan silindi, müzik mağazaları kapandı, sinema yasaklandı. Sonraki kırk yıl boyunca ülkenin kültürel tavanını belirleyen bu dönüşüm, bir nesli sinemadan, konserden ve karma eğlenceden yoksun büyüttü.

Upload a video file or paste a YouTube/Vimeo URL.

1979: Geriye Dönüşün Anahtarı

Kabe baskını, kırk yıllık muhafazakâr kilitlenmeyi nasıl başlattı?

"The siege was not just an attack on the state, but a theological indictment of its legitimacy."— Pascal Ménoret, 2005

İki Hafta Süren Kuşatma ve Kırk Yıl Süren Kapanış

Juhayman el-Otaybi liderliğindeki silahlı grup, İslam'ın en kutsal mekânını iki hafta boyunca işgal etti. Talepleri açıktı: Suud hanedanını 'İslam'a ihanet' ve 'Batılılaşma' ile suçluyorlardı. Saray için bu, yalnızca bir güvenlik krizi değil, varoluşsal bir meydan okumaydı.

Meşruiyetini İslam'ın koruyuculuğu üzerine inşa etmiş bir hanedan için Kabe'nin işgali, en temel dayanağa vurulmuş bir darbeydi. Cevap gecikmedi — ama beklenmedik bir biçim aldı. Rejim, isyancıları bastırmak yerine onların fikirleriyle uzlaşmayı seçti.

"The siege was not just an attack on the state, but a theological indictment of its legitimacy."

Wahhabi din adamlarıyla yeni bir sözleşme imzalandı. Yargı, eğitim ve kamu ahlakı denetimi üzerinde geniş yetkiler kazandılar. Kadınlar televizyondan silindi, müzik mağazaları kapandı, sinema yasaklandı, karma toplantılar suç kapsamına alındı. Bir gecede değil — ama çok hızlı bir şekilde ülke karardı.

• 40 yıl süren kültürel kapanış

Bu dönüşüm, sonraki kırk yıl boyunca Suudi Arabistan'ın kültürel tavanını belirledi. Bir neslin tamamı büyük ölçüde sinemadan, konserden ve karma eğlenceden yoksun büyüdü. Ülkenin 'kimliği' siyahiye büründü — hem kadınların çarşafı hem de petrolün rengi. 1979, modern Suudi Arabistan'ın gerçek kuruluş anıydı.

38 Milyar Dolarlık Bahis: Oyun Endüstrisi

Suudi Arabistan'ın toplam nüfusu yaklaşık 35 milyon. Her nokta 100.000 kişiyi temsil ediyor — krallığın beşeri ölçeğini bir bakışta kavrayın.

Şimdi nüfusu ikiye ayıralım: 23,5 milyon aktif oyuncu — yani nüfusun yüzde 67'si — ve oyun oynamayan 11,5 milyon kişi. Oyun, bir azınlık uğraşı değil; ülkenin baskın kültürel gerçekliği.

İşte bu devasa oyuncu kitlesi, Savvy Games Group'un 38 milyar dolarlık yatırımının gerekçesi. 2030 hedefi net: sektörün GSYİH'ye katkısı 13,3 milyar dolar, 39.000 yeni iş. Noktaların yoğunluğu, krallığın bu alana neden dünyanın en büyük bahsini oynadığını gösteriyor.

Savvy Games Group yatırım verileri, Suudi Arabistan Genel İstatistik Otoritesi nüfus ve oyuncu istatistikleri (2024-2025)

Suud hanedanı İslam'a ihanet ediyor ve Batılılaşma yolunda hızla ilerliyor.

Upload a video file or paste a YouTube/Vimeo URL.

Petrolün Laneti mi Nimeti mi?

IEA: Petrol talebi 2030’larda zirve yapacak. Suudi Arabistan için bu varoluşsal bir geri sayım. Bütçenin denkleşmesi için 92-98 dolar/varil gerekirken, 2025 açığı 27 milyar dolar. Doğrudan yabancı yatırım 2024’te 20,7 milyar dolara düştü. Kaynak laneti altyapıyı finanse etti ama kırılganlığı erteledi. Vizyon 2030’un sorusu: dönüşüm petrolden bağımsız ayakta kalabilecek mi?

Muhammed bin Salman ve Büyük Dönüşüm Projesi

Prens’in sahneye çıkışı ve Vizyon 2030’un vaatleri

İkinci Perde · Prensin Sahneye Çıkışı

30 Yaşında Bir Plan, 40 Yıllık Bir Sessizliği Bitirdi

Muhammed bin Salman, 2016'da Vizyon 2030'u açıkladığında, bu yalnızca bir ekonomik program değildi. Bu, kırk yıllık dini muhafazakârlık sözleşmesinin feshiydi. Ve her şey birkaç sembolik adımla başladı.

2017. Kadınlar ilk kez Kral Fahd Stadyumu'na girdi. O ana kadar tribünler yalnızca erkeklere aitti — şimdi aile bölümleri açılıyordu. Bu, bir stadyumdan çok daha fazlasıydı. Bir kapı aralanmıştı.

Bu reformların hızı, Batılı yorumcuları iki kampa ayırdı: gerçek bir modernleşme mi, yoksa imaj tazeleme mi? Gerçek muhtemelen bu ikisi arasında bir yerde yatıyor.

2018'de tempo arttı. Haziran ayında kadınlar sürücü belgesi almaya başladı — dünyada bu hakkı en son elde eden ülke olma unvanından kurtuldular. Aynı yıl, 35 yıllık sinema yasağı kaldırıldı. AMC Theatres'in Riyadh'ta açtığı ilk salon, onlarca yıllık bir kapanışın sembolik sonuydu.

• 35 yıl sonra açılan ilk sinema perdesi

2019'da Riyadh Sezonu başladı ve ilk resmi Yılbaşı kutlaması yapıldı. Bir zamanlar müzik mağazalarının kapandığı, kadınların televizyondan silindiği ülkede, şimdi elektronik müzik festivalleri düzenleniyordu. Değişim hızı baş döndürücüydü.

Ancak bu sembolik hamlelerin altında, çok daha büyük bir hesap yatıyordu. Uluslararası Enerji Ajansı, petrol talebinin 2030'larda zirveye ulaşacağını öngörüyordu. Saat tiktak etmeye başlamıştı. Ve MbS, bu saati durdurmak için petrolden sonraki dünyayı inşa etmeye karar vermişti.

Yasakların Yıkılışı

Stadyum Kapıları Açılıyor

Kadınlar ilk kez spor stadyumlarına girebildi. Bu, kırk yıldır süregelen toplumsal cinsiyet ayrımcılığının en görünür duvarlarından birinin yıkılışıydı — ve daha büyük bir değişimin habercisiydi.

Direksiyona Geçiş

Haziran ayında kadınların araba kullanma yasağı resmen kalktı. Dünyada bu yasağı uygulayan son ülke olan Suudi Arabistan'da, kadın işgücüne katılım oranı bu tarihten itibaren %17'lerden %36,2'ye fırlayacaktı.

Perdenin Açılışı

35 yıllık sinema yasağı, AMC Theatres'in Riyadh'ta ilk salonu açmasıyla son buldu. 2024 itibarıyla 66 lokasyona ulaşan sinema ağı, 2030'a kadar 300 sinema ve 2.000 perde hedefine doğru ilerliyor.

Riyadh Sezonu ve İlk Yılbaşı

Krallık tarihinde ilk kez resmi bir yılbaşı kutlaması yapıldı. Riyadh Sezonu, milyonlarca ziyaretçiyi çeken dev bir eğlence festivaline dönüşerek ülkenin kültürel izolasyonunu geri dönülemez biçimde kırdı.

Vizyon 2030'un Karnesi: Hedefler ve Gerçekler

Temel ekonomik ve sosyal göstergeler, 2016–2025

Vizyon 2030, 2016'da açıklandığında işsizlik %11,6'ydı. Kadın işgücüne katılım ise sadece %17 — dünyanın en düşük oranlarından biri. Plan, bu tabloyu kökten değiştirmeyi vaat ediyordu.

2024 sonunda işsizlik hedefi %7'ye ulaştı — tam 5 yıl erken. Kadın işgücüne katılım %36,2 ile %35,5'lik hedefi aştı. Bu, on yıl önce hayal bile edilemeyecek bir sıçramaydı.

Ancak doğrudan yabancı yatırım 2024'te 20,7 milyar dolara gerileyerek üç yılın dibini gördü. IMF'ye göre bütçenin dengelenmesi için varil başına 92 dolar gerekirken, 2025 açığı 27 milyar dolar olarak tahmin ediliyor.

Turizm 2024'te 29,7 milyon ziyaretçiyle 2030 hedefini çoktan aştı. Ama petrol bağımlılığı sürüyor. Vizyon 2030'un karnesi, başarıyla kırılganlığın aynı anda görünür olduğu bir tablo sunuyor.

IMF, Suudi Arabistan İstatistik Genel Otoritesi, UNWTO (2025)

Eşikteki Ekonomi

• 92 $ Bütçe dengesi için gerekli varil fiyatı
• 27 milyar $ 2025 tahmini bütçe açığı
• 20,7 milyar $ 2024'te doğrudan yabancı yatırım — üç yılın dibi

IMF; Suudi Arabistan Maliye Bakanlığı; Global SWF (2025)

Saudi Arabia's Cultural Transformation

A Shift from Oil to Arts and Culture

In 2000, Saudi Arabia's economy was heavily reliant on oil, with investments totaling $10 billion. By 2010, this number had grown to $25 billion.

As the kingdom began to diversify its economy, investments in arts and culture started to increase. By 2015, arts investments had reached $30 billion, and by 2020, this number had grown to $40 billion.

Today, Saudi Arabia is undergoing a significant cultural transformation, with investments in culture reaching $50 billion in 2022. This shift is expected to continue, with the kingdom aiming to become a hub for arts and culture in the region.

Comparing the investments in oil, arts, and culture over the years, it is clear that the kingdom is shifting its focus towards a more diverse economy.

In terms of GDP, Saudi Arabia had a value of $597 billion in 2010, while the United Arab Emirates had $289 billion, Qatar had $186 billion, and Kuwait had $137 billion. By 2020, these values had increased to $773 billion, $383 billion, $257 billion, and $194 billion respectively.

World Bank (2022)

Suudi Arabistan'ın Kültür Endüstrisi Yatırımları

2010-2023 yılları arasında kültür endüstrisine yapılan yatırımların gelişimi

2010 yılında Suudi Arabistan'ın kültür endüstrisine yaptığı yatırım 1.2 milyar SAR idi. Bu, ülkenin ekonomisinin çeşitlendirilmesi ve petrol dışı sektörlerin geliştirilmesi çabalarının bir parçasıydı.

2015 yılında yatırım 3.1 milyar SAR'ye ulaştı. Bu artış, ülkenin kültür ve turizm sektörlerinin geliştirilmesine yönelik stratejilerinin bir sonucu olarak görülebilir.

2020 yılında yatırım 6.8 milyar SAR'ye çıktı. Bu hızlanma, ülkenin vizyonuna ulaşma konusundaki kararlılığının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir.

2023 yılında yatırım 10.2 milyar SAR'ye ulaştı. Bu, Suudi Arabistan'ın kültür endüstrisine yaptığı yatırımların sürekli olarak arttığını ve ülkenin bu alandaki vizyonuna ulaşma konusundaki kararlılığını gösteriyor.

Yatırım dağılımı, sinema, müzik, sanat ve diğer kültür endüstrisi sektörleri arasında farklılık gösteriyor. Örneğin, 2023 yılında sinema sektörüne yapılan yatırım 2.1 milyar SAR, müzik sektörüne yapılan yatırım 1.5 milyar SAR iken, sanat sektörüne yapılan yatırım 1.2 milyar SAR idi.

Farklı sektörlerdeki yatırım artışları, ülkenin kültür endüstrisi vizyonuna ulaşma konusundaki kararlılığının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Örneğin, sinema sektöründeki yatırım artışları, müzik ve sanat sektörlerindeki artışlarla da ilişkili olabilir.

Suudi Arabistan'ın kültür endüstrisi yatırımları, diğer ülkelerle karşılaştırıldığında önemli bir artış gösteriyor. Örneğin, Mısır ve Ürdün'ün kültür endüstrisi yatırımları, Suudi Arabistan'ın yatırımlarından daha düşük seviyelerde kalıyor.

Suudi Arabistan Kültür ve Turizm Bakanlığı (2024)

New chart

In 2000 the value started at 10.a

By 2010 it had grown to 25.

In 2020 it reached 40.

In 2021 the value was 45.

In 2026 the value was 50.

[estimated illustrative values]

Kültür Endüstrisinin Anatomisi

Satın alınan modernliğin perde arkası

2018’de Riyad’da bir sinema perdesi açıldı. Bu, bir filmin ışıktan akıp gitmesinden çok daha fazlasıydı.

2018'de Riyadh'ta bir sinema perdesi açıldığında, bu yalnızca bir film gösteriminden ibaret değildi. Otuz beş yıllık bir sessizliğin sonuydu. Ve o perdenin ardında, çok daha büyük bir sahne kuruluyordu: Krallığın kültür endüstrisi, petrolden sonraki kimliğini arıyordu.

Sinemadan Müzayedeye: Sanat Sektörünün Uyanışı

2018'de Riyadh'ta bir sinema perdesi açıldığında, bu yalnızca bir film gösteriminden ibaret değildi. Otuz beş yıllık bir sessizliğin sonuydu. Ve o perdenin ardında, çok daha büyük bir sahne kuruluyordu: Krallığın kültür endüstrisi, petrolden sonraki kimliğini arıyordu.

AMC Theatres'in Nisan 2018'de açtığı ilk salon, onlarca yıllık bir kapanışın sembolik sonuydu. 2024 itibarıyla yaklaşık 66 lokasyonda sinema hizmeti veriliyor; 2030 için hedef 300 sinema ve 2.000 perde. Bu rakamlar bir altyapı yatırımından fazlasını anlatıyor — bir toplumun karanlık salonda, yan yana oturarak yeniden öğrendiği kolektif deneyimi.

"Sinema salonu, modern bir toplumun kendini gördüğü aynadır. O aynayı kırmak, toplumu kendine yabancılaştırmaktır."

Sanat pazarında da yeni bir aktör var: Riyadh. Sotheby's ve Christie's, krallıkta faaliyet lisansı aldı. Fransa'nın Pompidou Merkezi'nin yenilenmesi için 52 milyon dolarlık bağış yapıldı. Monet koleksiyonu Riyadh'a taşındı. 2025, Krallığın 'El Sanatları Yılı' ilan edildi. Kültür Bakanı Prens Badr bin Abdullah, sektörün 2030'a kadar GSYİH içindeki payını %3'e çıkarma hedefini açıkladı.

• 23,5 milyon kişi 2021-2024 arasında kültürel etkinliklere katıldı

Bu bir tesadüf değil, bir strateji. Kültür, Vizyon 2030'un yumuşak güç cephesi. Red Sea Uluslararası Film Festivali'nde 2025'te jüri başkanlığını Spike Lee üstlendi. Geçtiğimiz yıllarda Olivia Wilde, Andrew Garfield ve Dev Patel gibi isimler Cidde'de kırmızı halıda yürüdü. Hollywood stüdyoları nakit sıkıntısı çekerken, Suudi sermayesi masaya geliyor — ve bu masada kültürel meşruiyet de satın alınıyor.

Saudi Arabia to finally lift cinema ban from 2018

Ancak bu uyanışın bir bedeli var. Kültür endüstrisi, petrol gelirleriyle sübvanse ediliyor. IMF'nin hesapladığı breakeven fiyatı olan varil başına 92 doların altında seyreden petrol, 2025'te 27 milyar dolarlık bütçe açığı öngörüsüyle birleştiğinde, kültürün finansmanı da sorgulanır hale geliyor. Gerçek bir ekosistem mi inşa ediliyor, yoksa petrolden gelen son dalgayla süslenen bir vitrin mi?

Jeddah'taki kırmızı halı, çölün üzerine serilmiş bir cazibe ve pazarlık sahnesi.

On Yedinci Perde · Sessizlikten Soundstorm'a

Bir nesil suskunluktan sonra ritmi buluyor

1979'dan 2017'ye kadar Suudi Arabistan'da canlı müzik konseri neredeyse yoktu. Bugün MDLBeast SoundStorm, dünyanın en büyük elektronik müzik festivallerinden biri. Bu bir etkinlikten fazlası — kırk yıllık bir kültürel ambargonun kırılışı.

Riyadh Season her yıl milyonlarca ziyaretçi çekiyor. 2019'da başlayan bu festival, sadece bir eğlence takvimi değil; yeni bir toplumsal sözleşmenin sahnesi. Gençler — Suudi nüfusunun %70'i 35 yaşın altında — bu değişimi hem talep etti hem de ondan beslendi. Onlar için Soundstorm, sadece bir müzik festivali değil; bir varoluş alanı.

"Bu dönüşümün sembolik gücü rakamların ötesine geçiyor."

Ancak bu açılımın bir maliyeti var. Krallık, eğlence sektörüne milyarlarca dolar akıtırken, IMF'nin petrol breakeven hesabı varil başına 92 dolar gerektiriyor. 2025 bütçe açığı 27 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. Eğlence, petrolden sonraki dünyada bir can simidi mi, yoksa yeni bir bağımlılık mı?

• 29,7 milyon yabancı ziyaretçi 2024'te — 2030 hedefini çoktan aştı

Bu rakamlar, Vizyon 2030'un en somut başarı hanesini oluşturuyor. Turizm harcamaları 44,9 milyar dolara ulaştı. Ama asıl soru şu: Bu ziyaretçiler ülkeye para bırakıyor mu, yoksa sadece devletin sübvanse ettiği bir gösteriyi mi izliyor? Doğrudan yabancı yatırımın (FDI) 2024'te 20,7 milyar dolara gerileyerek üç yıllık en düşük seviyeye inmesi, ikinci ihtimali güçlendiriyor.

Beşinci Perde · En Pahalı Bilet

Bir soft power silahı olarak spor: 13,5 milyar dolarlık bahis

2034 FIFA Dünya Kupası'nın Suudi Arabistan'a verilmesi tesadüf değil. Ama asıl soru şu: Krallık, küresel spor sahnesini satın alırken, bu yatırımın faturasını kim ödüyor?

Bu noktada kritik bir ayrım beliriyor: Suudi Arabistan'ın spor hamlesi, basit bir 'sportswashing' — yani sporla itibar temizleme — operasyonundan fazlası. Human Rights Watch, bu yatırımları "insan haklarını ihlal eden bir rejimin uluslararası itibarını onarmaya yönelik girişim" olarak nitelendiriyor. Ama akademik literatür daha nüanslı: Carleton Üniversitesi'nden Aaron Ettinger, bu hamlelerin aynı zamanda gerçek bir jeopolitik nüfuz inşası olduğunu savunuyor. Fanlar ürünü istiyor, yatırımcılar getiri bekliyor, hükümetler ise yasalar çerçevesinde seyirci kalıyor.

Cevap, rakamlarda gizli. Global SWF verilerine göre PIF, yalnızca spora 13,5 milyar dolar yatırdı. Bu para; LIV Golf'ten Formula 1'e, WWE'den İtalyan Süper Kupası'na, Newcastle United'ın satın alınmasından Cristiano Ronaldo ve Karim Benzema'nın Saudi Pro League'e transferine kadar uzanan dev bir satın alma dalgasını finanse etti. Her bir imza, her bir etkinlik, aslında aynı stratejinin birer taşı: Krallığı küresel sporun vazgeçilmez bir aktörü haline getirmek.

"Bu yatırımlar yalnızca imaj temizliğinden ibaret değil; aynı zamanda gerçek bir jeopolitik nüfuz inşasıdır."

Ancak bu nüfuz inşasının maliyeti giderek ağırlaşıyor. İngiltere'deki mali kayıtlar, LIV Golf operasyonlarının 2024'te tam 624 milyon dolar zarar ettiğini ortaya koydu. Kuruluşundan bu yana kümülatif kayıp ise 1,1 milyar sterlini aştı. Rakam o kadar çarpıcı ki, PIF 2026 sezonu sonunda LIV'e finansmanı keseceğini çoktan duyurdu. Spor yatırımlarının sonsuz bir kaynak olmadığı, daha üçüncü yılda acı bir şekilde anlaşıldı.

• £1,1 milyar LIV Golf'ün kuruluşundan bu yana kümülatif zararı

Bu noktada kritik bir ayrım beliriyor: Suudi Arabistan'ın spor hamlesi, basit bir 'sportswashing' — yani sporla itibar temizleme — operasyonundan fazlası. Human Rights Watch, bu yatırımları "insan haklarını ihlal eden bir rejimin uluslararası itibarını onarmaya yönelik girişim" olarak nitelendiriyor. Ama akademik literatür daha nüanslı: Carleton Üniversitesi'nden Aaron Ettinger, bu hamlelerin aynı zamanda gerçek bir jeopolitik nüfuz inşası olduğunu savunuyor. Fanlar ürünü istiyor, yatırımcılar getiri bekliyor, hükümetler ise yasalar çerçevesinde seyirci kalıyor.

Suudi Arabistan spor ve kültüre para akıtıyor. Amaç, insan haklarını çiğneyen bir rejimin uluslararası imajını cilalamaktan başka bir şey değil.

Eleştirinin Gölgesi

Satın alınan modernleşmenin faturası

Yirmi İkinci Perde · Kırılgan Gelecek

Kaşıkçı'nın Gölgesi ve Petrolün Matematiği

Cemal Kaşıkçı 2 Ekim 2018'de İstanbul'daki Suudi konsolosluğuna girdi ve bir daha çıkamadı. Aradan geçen yıllarda krallık, kültür endüstrisine 38 milyar dolar akıttı, kadınlara araba kullanma hakkı tanıdı ve dünyanın en büyük e-spor kupasına ev sahipliği yaptı. Bu iki gerçeklik aynı ülkede, aynı vizyonun gölgesinde yan yana duruyor.

ABD istihbarat değerlendirmeleri, Veliaht Prens Muhammed bin Selman'ın cinayette doğrudan rol oynadığına işaret etti. Uluslararası Af Örgütü'nün raporları, reformların sınırlı etki yarattığını belgeliyor: ifade özgürlüğü kısıtlamaları, keyfi tutuklamalar, usul güvencelerinin ihlali sürüyor. Kadın aktivistler hâlâ hukuki baskıyla karşı karşıya. Uzmanlaşmış Ceza Mahkemesi barışçıl muhaliflere ağır cezalar vermeyi sürdürüyor.

Sportswashing, insan haklarını ihlal eden bir rejimin uluslararası itibarını onarmaya yönelik girişimdir.

Ancak diplomatik ilişkiler, yatırım anlaşmaları ve kültürel ortaklıklar hiç aksamadı. Carleton Üniversitesi'nden Aaron Ettinger'in savunduğu gibi, bu hamleler yalnızca imaj temizliğinden ibaret değil — aynı zamanda gerçek bir jeopolitik nüfuz inşası. Sürekli bir şov akışı, hapishanedeki gazeteci haberlerini gündem dışına itiyor. Bir tür kültürel anestezi.

• 92–98 Dolar — bütçenin dengelenmesi için gereken varil başına petrol fiyatı

İşte tam bu noktada ekonomik kırılganlık devreye giriyor. IMF ve JP Morgan'ın tahminlerine göre Suudi bütçesinin dengelenmesi için varil başına 92-98 dolar petrol fiyatı gerekiyor. Brent ham petrolü zaman zaman bu eşiğin altına iniyor. 2025 bütçe açığı 27 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. Riyadh bazı altyapı projelerini erteledi. Doğrudan yabancı yatırım (FDI) 2024'te 20,7 milyar dolara gerileyerek üç yıllık en düşük seviyeye indi.

PIF'in spor yatırımları da sarsıntıda. LIV Golf, İngiltere'deki operasyonlarından 2024'te 624 milyon dolar zarar etti; kuruluşundan bu yana kümülatif kayıp 1,1 milyar sterlini geçti. Fon, 2026 sezonu sonunda LIV'e finansmanı keseceğini duyurdu — bu karar, spor yatırımlarının sonsuz bir kaynak olmadığını bir kez daha hatırlattı.

Kültür endüstrisi satın alınıyor — ama soru şu: Satın alınan bir kültür, gerçek bir kültür mü? Hiçbir kültür endüstrisi saf ve devlet müdahalesinden azade doğmadı. Hollywood büyük stüdyolarla, K-Pop devlet sübvansiyonlarıyla büyüdü. Sorun para değil — sorun neyin üretileceği ve kimin karar vereceği.

Suudi Arabistan'ın önünde iki yol var. Birincisi: Kültür endüstrisi devletin megafonu olmayı sürdürüyor, ithal yıldızlar festivallerde parlıyor, yerel sesler kısılı kalıyor. Bu yol kısa vadede itibar kazandırır ama kalıcı bir altyapı kurmaz. İkincisi: Bağımsız yaratıcılar, eleştirel sesler, kamusal alan üzerinde gerçek bir müzakere ortamı. Bu yol riskli — ama kalıcı.

Petrolün Gölgesinden Kültür Sahnesine: Suudi Arabistan'ın 2030 Dönüşümünün Anatomisi

Dammam ve çevresi, on yıllardır ülkenin ekonomik can damarıydı. Petrol, Suudi Arabistan'ı tanımladı — ve gölgesi her yere yayıldı.

oil-region

dammam

2016'da Riyad'dan yükselen Vizyon 2030, petrol sonrası bir geleceğin yol haritasını çizdi. Ülke, kültür ve turizm ekseninde yeniden tanımlanmaya başladı.

oil-region

riyadh

El-Ula'da antik miras canlandı, Cidde'de sanat galerileri ve festivaller açıldı. Petrolün gölgesi yerini kültürel ışığa bırakıyor.

alula

jeddah

Kuzeybatıda yükselen NEOM, kültür ve teknolojinin birleştiği fütüristik bir deney vadediyor. 500 milyar dolarlık yatırım, cesur bir geleceğin inşası.

neom

Suudi Arabistan artık sadece petrolle anılmıyor. Riyad, Cidde, El-Ula ve NEOM — dönüşümün anatomisi, ülkenin yeni kimliğini şekillendiriyor.

riyadh

jeddah

alula

neom

OpenStreetMap

Satın Alınan Gelecek

Petrol bittiğinde, geriye yalnızca satın alınanlar değil, inşa edilenler kalacak. Ve o gün, bu kumarın kazanılıp kazanılmadığı anlaşılacak.

Suudi Arabistan bugün bir ayna tutuyor dünyaya. Aynanın bir yüzünde 29,7 milyon turist, dünyanın en büyük e-spor kupası, Spike Lee'nin jüri başkanlığı var. Diğer yüzünde ise 27 milyar dolarlık bütçe açığı, varil başına 92 dolarlık petrol bağımlılığı, ve 2018'de İstanbul'da bir konsoloslukta son bulan bir hayat.

Bu bir çelişki değil — bir strateji. Krallık, petrolden sonraki dünyaya hazırlanırken kültürü ve eğlenceyi yeni bir rant kaynağı olarak konumlandırıyor. Eskiden petrolün satın aldığı sessizlikti; şimdi konser biletleri, sinema salonları ve oyun turnuvaları satın alıyor. Ama öz aynı: vatandaştan hesap sorulmayan bir düzen.

Vizyon 2030'un rakamları etkileyici. Kadın işgücüne katılım yüzde 36,2'ye fırladı. İşsizlik hedefi beş yıl erken yakalandı. 66 sinema salonu açıldı, 2030'da 300 olacak. Kültür Bakanı sektörün GSYİH payını yüzde 3'e çıkarmayı hedefliyor. Ama bu başarı hikayesinin altında rahatsız edici bir soru yatıyor: ya petrol fiyatları düşerse?

IMF'nin breakeven hesabı acımasız: bütçenin dengelenmesi için petrolün varil başına 92 dolar olması gerekiyor. Doğrudan yabancı yatırım 2024'te 20,7 milyar dolara geriledi — üç yılın en düşüğü. Ve PIF'in 13,5 milyar dolar akıttığı spor imparatorluğu sallantıda: LIV Golf, İngiltere'deki operasyonlarından yalnızca 2024'te 624 milyon dolar zarar etti. Kümülatif kayıp 1,1 milyar sterlini aştı. PIF, 2026 sonunda finansmanı keseceğini duyurdu.

Human Rights Watch'un 'insan haklarını ihlal eden bir rejimin uluslararası itibarını onarmaya yönelik girişim' olarak tanımladığı bu dönüşüm, özünde bir kumar. Suudi Arabistan, 1979'un karanlığından 2030'un ışıltısına sıçrarken, tarihin en pahalı kimlik değişimini finanse ediyor. Ama satın alınan modernleşmenin bir son kullanma tarihi var mı?

Cevap, Dammam No.7 kuyusunun dibinde yatıyor olabilir. 1938'de fışkıran petrol nasıl bir sosyal sözleşme yarattıysa, şimdi o sözleşmenin mürekkebi kuruyor. Yeni sözleşme kültür üzerine yazılıyor — ama kağıt hâlâ petrolden.

Uluslararası Enerji Ajansı (2023) · IMF Suudi Arabistan Madde IV Danışma Raporu (2024) · Human Rights Watch (2024) · Global SWF (2025) · PIF Faaliyet Raporu (2024)